Mánaðarskipt greinasafn: Sep Á

Kynvillta bókmenntahornið: Kirkjan á hafsbotni

Bók vikunnar á sér frekar dramatíska sögu. Hún er kristaltært dæmi um það að kynvilltar bókmenntir leynast mun víðar en við höldum, einmitt vegna þess að áratugum og öldum saman var hvorki samfélagslega samþykkt að lesa né skrifa bækur um ástir og þrár aðila af sama kyni og þess vegna voru þær mjög oft skrifaðar í felum, undir rós – eða undir dulnefni.

Kirkjan á hafsbotni

Ljóðabókin Kirkjan á hafsbotni barst óvænt inn á borð til mín, bókstaflega, morgun einn veturinn 2011 er ég sat svefndrukkin við eldhúsborðið hjá þáverandi tengdaforeldrum mínum og var að byrja að slafra í mig seríósi áður en ég hæfist handa við verkefni dagsins: að leita að fleiri textum til að setja á listann minn yfir íslenskar hinsegin bókmenntir. Þá rak ég augun í að Fréttablaðið var opið og búið var að draga hring utan um litla grein (það fór ekki framhjá neinum á þeim tíma við hvað ég var að fást; doktorsverkefni hafa jú tilhneigingu til að taka yfir heil heimili). Þetta var innsendur pistill frá manni að nafni Freyr Þórarinsson, sem hafði fundið sig knúinn til að bregðast við umfjöllun í sjónvarpsþættinum Kiljunni stuttu áður um ljóðabók sem kom út árið 1959 og var eftir óþekktan höfund sem skrifaði undir dulnefninu Arnliði Álfgeir. Í Kiljunni hafði komið fram að höfundur bókarinnar væri sennilega faðir Freys, Þórarinn Guðnason, en Freyr hafði aðra sögu að segja.

Screenshot 2015-09-29 21.14.58

Ég hafði aldrei heyrt um Kirkjuna á hafsbotni eða Arnliða Álfgeir en ýmsir sem eru betur að sér í ljóðasögu en ég hafa sagt mér að þeir hafi þekkt til ljóðanna. Enginn vissi þó hvert skáldið var og engum hafði dottið í hug að bókin væri kynvillt á nokkurn hátt – fyrr en Freyr skrifaði pistilinn í Fréttablaðið.

Í stuttu máli sagt kom í ljós þarna í desember fyrir tæpum fjórum árum síðan að Kirkjan á hafsbotni er að öllum líkindum skrifuð af konu en ekki karli eins og flestir höfðu gefið sér.  Arnliði Álfgeir er sem sagt dulnefni sem kona nokkur tók sér þegar hún ákvað að gefa út ljóðasafn sitt en treysti sér ekki til að koma fram undir réttu nafni, þar sem ljóðin eru mörg hver ástarljóð ort til konu og árið 1959 var slík ást ekki bara forboðin heldur líka ómöguleg í huga margra.

Sú vitneskja að ljóðskáldið sé kona breytir öllu varðandi það hvernig mörg ljóðanna eru lesin. Allt í einu hætta þau að vera ljúf og sakleysisleg ástar- og ástarsorgarljóð og verða „skápaljóð“ – í ljós kemur sársauki, þöggun og ýmiss konar angist sem tjáð er af konu sem aldrei gat afhjúpað hver hún var í raun og veru eða hverja hún elskaði. Um þetta og ýmislegt annað varðandi ljóðin má lesa í stuttri grein sem ég skrifaði um bókina og birtist í dagskrárriti Hinsegin daga árið 2012.

Screenshot 2015-09-29 21.11.42

Kirkjan á hafsbotni er áhugavert ljóðasafn fyrir margra hluta sakir, sér í lagi þó vegna sögunnar á bak við bókina. Ljóðin sjálf eru misjöfn, sum eru dálítið klaufaleg en önnur fáguð, mörg áhrifarík en önnur minna, eins og gengur. Þau verðskulda þó tvímælalaust greiningu og ítarlegri umfjöllun, til dæmis um textatengsl við samnefnt píanóverk eftir Debussy og hina fornu sögn um prinsessuna Dahut. Einnig er vert að skoða ljóðin í sögulegu og samfélagslegu samhengi og í tengslum við viðhorf og orðræðu í garð samkynhneigðra og annars hinsegin fólks á þeim tíma.

Saga konunnar óþekktu sem samdi ljóðin og kom þeim í hendur Þórarins, sem síðan fór með handritið til útgefanda, er og verður óráðin gáta. Tilviljanir lífsins (og litla Íslands) réðu því að við Freyr, sem þekktumst ekkert áður, lentum óvænt saman í fimm daga gönguferð um Hornstrandir sumarið eftir að ég uppgötvaði þessa kynvilltu bók yfir seríósskálinni. Við ræddum að sjálfsögðu ýmislegt og veltum vöngum yfir Arnliða vinkonu okkar og höfum síðan grúskað saman og sitt í hvoru lagi en ekki komist að neinu sem hægt væri að skrifa um bitastæðan pistil. Það bíður betri tíma og annarra rannsakenda – eða kannski ekki. Það þurfa ekki allir endilega að koma (eða vera dregnir) út úr skápnum.

Auglýsingar

Kynvillta bókmenntahornið: Man eg þig löngum

Það er vel við hæfi að fyrsta bókin í kynvillta bókmenntahorninu, í þessari alþjóðaviku tví- og pankynhneigðra, sé eftir Elías Mar – manninn sem oft er skrifaður fyrir „fyrstu sögunni“ um samkynhneigð sem skrifuð hafi verið á íslensku (hvort það er satt eða ekki skal látið liggja milli hluta, því ég hef ekki lesið allar íslenskar bækur). Elías skilgreindi sig sem tvíkynhneigðan, eða „bísexúal“, og var býsna opinn með það í viðtölum á síðustu æviárum sínum en hann lést árið 2007. „Ég held að það sé vísindalega sannað að flestir séu tvíkynhneigðir, bara í misjöfnum hlutföllum,“ sagði hann til dæmis í viðtali sem tekið var við hann nokkrum árum fyrir andlátið (og mun vonandi birtast í væntanlegri heimildarmynd frá Krummafilms) og bætti við að hann hefði sjálfur alltaf verið „að minnsta kosti 15–20% hómósexúal“.

15. desember 1999, Elías Mar.

Frá því að bókmenntafræðingar fóru fyrst að skrifa um samkynhneigð sem viðfangsefni í íslenskum bókmenntum um miðjan 10. áratug síðustu aldar hefur nafn Elíasar alltaf verið fremst (eða framarlega) í flokki, sérstaklega í tengslum við smásögu sem kom út árið 1960 og nefnist Saman lagt spott og speki. Elías sjokkeraði þjóðina þegar hann skrifaði og gaf út þessa sögu í samstarfi við útgefanda sinn, Ragnar í Smára, því hún var jú, vissulega, líklega fyrsta íslenska sagan sem kom fyrir almennings sjónir og fjallaði algjörlega opinskátt og ögrandi um kynvilltan mann og langanir hans. Um þessa sögu hefur ýmislegt verið skrifað og hún er verðugt viðfangsefni – en þó ekki viðfangsefni þessa bókmenntahorns.

Eins og Jón Karl Helgason hefur rakið í ítarlegri og flottri grein um Elías Mar, viðtökur verka hans og stöðu hans í íslensku bókmenntasamhengi í upphafi 21. aldar breyttist umfjöllun um verk Elíasar dálítið á árunum 2006–2007. Þá birtist m.a. grein eftir Jón Karl sjálfan („Deiligaldur Elíasar: Tilraun um frásagnarspegla og sjálfgetnar bókmenntir“) í Ritinu þar sem hann benti á samkynhneigða spennu eða undirtóna í fyrstu skáldsögu Elíasar, Eftir örstuttan leik (1946) og í viðtalsbók Hjálmars Sveinssonar við Elías, Nýr penni í nýju lýðveldi, kemur fram að önnur skáldsaga Elíasar, Man eg þig löngum (1949) fjallar beinlínis um samkynhneigðan dreng. Við þetta bættist svo grein eftir Dagnýju Kristjánsdóttur árið 2009 („Sýnt en ekki gefið. Um skáldsöguna Eftir örstuttan leik eftir Elías Mar,“ í Heimtur. Ritgerðir til heiðurs Gunnari Karlssyni sjötugumþar sem fjallað er ítarlegar um hinsegin þemu í Eftir örstuttan leik. Þorsteinn Antonsson hefur líka verið duglegur að skrifa um Elías og verk hans og gefa út áður óbirta texta. Frá árinu 2006 hefur umfjöllun um Elías Mar og verk hans sem sagt bæði aukist og breyst og nú er, held ég, almennt vitað og viðurkennt að hann skrifaði ekki bara eina kynvillta sögu heldur margar. Niðurstaða mín eftir nokkurra ára vinnu á þessu sviði er að Elías Mar sé líklega eini íslenski rithöfundurinn sem gerði samkynja ástir og þrár að miðlægu viðfangsefni í höfundarverki sínu (þ.e. fleiri en einni útgefinni bók) áður en Vigdís Grímsdóttir, Guðbergur Bergsson og Kristín Ómarsdóttir stigu fram á sjónarsviðið á 9. og 10. áratugnum.

En víkjum þá loks að bók vikunnar: Man eg þig löngum. Í stuttu og einföldu máli fjallar hún um piltinn Halldór Óskar Halldórsson sem flytur úr sjávarþorpi úti á landi til Reykjavíkur til að fara í skóla. Hann leigir herbergi á háalofti hjá gamalli konu og lengi vel er hún eina manneskjan sem hann hittir reglulega og talar við, því Halldór er afskaplega feiminn, vandræðalegur, kvíðinn og vinafár – og í virkilegum vandræðum með kynhneigð sína sem hann skilur ekki fyllilega og veldur honum ýmiss konar angist. Hann þráir skólasystur sína úr fjarlægð en þorir aldrei að nálgast hana. Á sama tíma á hann í nánu sambandi við vininn Bóas, sem er fatlaður og því utangarðs eins og Halldór, og heillast af skáldinu Ómari, vill vera eins og hann en samt líka fá hann… eða það má allavega lesa á milli línanna. Samband Halldórs og þessara tveggja vina er hlaðið nánd og spennu sem ekki er skilgreind og lesandinn getur túlkað að vild. Samkynhneigð (eða tvíkynhneigð?) Halldórs fer þó ekki á milli mála og hann er að lokum þvingaður til að horfast í augu við hana. Sú hugsun hræðir hann þó svo mjög að hann bælir hana niður aftur og engin lausn eða hamingjusamari framtíð blasir við honum í sögulok – þvert á móti. Öll hans háleitu markmið um að öðlast menntun og pluma sig í borginni fara smátt og smátt út um þúfur og á síðustu blaðsíðunni skilur lesandinn við Halldór þar sem hann ráfar um einn og yfirgefinn, peningalaus og heimilislaus og almennt týndur í lífinu.

Þetta er stórmerkileg bók en samt hafa afskaplega fáir lesið hana og enn færri auðvitað skrifað um hana. Aðeins tveir ritdómar virðast hafa birst um hana eftir að hún kom út árið 1949, báðir eftir félaga Elíasar. Bjarna Benediktssyni frá Hofteigi fannst bókin hundleiðinleg en skrifaði þó um hana ritdóm á heilsíðu í Þjóðviljanum sem reyndist vera ítarlegasta umfjöllunin um þessa afskiptu skáldsögu sem skrifuð var í meira en hálfa öld. Kristmann Guðmundsson vék líka að henni nokkrum mánuðum síðar og sagðist hafa verið orðinn spenntur að lesa þessa bók sem honum skildist að væri „alveg óvenjulega slæm“. Hann var þó mildur í garð höfundarins og sagði að bókin væri „ekki verri en margt annað, sem út hefur komið á síðari árum“ og að hann væri viss um að Elías myndi gera betur næst (sem hann og gerði, því næsta bók var Vögguvísa og hún sló í gegn). Hvorugur þessara ritdómara nefnir kynvillu í tengslum við bókina en þó má mögulega greina í skrifum Bjarna að hann hafi skilið hvað klukkan sló þótt hann hafi ekki þorað eða viljað hafa beinlínis orð á því.

Man eg þig löngum féll algjörlega milli þils og veggjar og enginn virtist vilja tala um hana eða vita af henni yfirhöfuð. Í viðtali við Kolbrúnu Bergþórsdóttur sem birtist í Degi árið 1999 virðist Elías vera orðinn þreyttur á þessu og grípur fram í fyrir blaðakonunni þegar hún spyr um hina sívinsælu Vögguvísu:

Screenshot 2015-09-23 11.36.18

Það er ýmislegt áhugavert við þetta framígrip Elíasar. Þarna treður hann bókstaflega Man eg þig löngum að í umfjölluninni og segir að þótt mörgum hafi þótt hún leiðinleg hafi aðrir (lesist: Guðbergur Bergsson) sagt að hún sé hans besta bók. Hann minnist ekki á að bókin fjalli um samkynhneigðan pilt, enda var samfélagsumræðan kannski ekki alveg orðin nógu opin til þess árið 1999 (og þó?) og kynvilla aðalpersónunnar er  þrátt fyrir allt ekki alveg uppi á yfirborði textans þótt hún blasi við flestum nútímalesendum. Guðbergur og Elías hafa aftur á móti vafalaust rætt um kynhneigð Halldórs Óskars, enda voru þeir nánir vinir á 6. áratugnum, og kannski var Elías að ýja að því með því að nefna Guðberg í þessu viðtali, hver veit?

Átta árum síðar birtist hins vegar fyrsta umfjöllunin um Man eg þig löngum og hinn kynvillta Halldór Óskar í viðtalsbókinni Nýjum penna í nýju lýðveldi. Þar spjalla Hjálmar og Elías um tilurð sögunnar og Elías greinir frá því að hún hafi upprunalega átt að verða tvö bindi og í því síðara (sem aldrei var skrifað) átti Halldór ekki bara að verða skáld eins og Ómar og taka upp nafn hans (Halldór Óskar Halldórsson Ómar = HÓMÓ – þessi orðaleikur er alls engin tilviljun), heldur líka að koma út úr skápnum. Hjálmar segir í því samhengi að það hafi ekki verið tilviljun að sú bók var aldrei skrifuð: „Piltur sem kom út úr skápnum í íslenskri skáldsögu haustið 1946 var áreiðanlega 40 árum of snemma á ferðinni“ (bls. 54). Kannski er það rétt, líklega hefði verið of áhættusamt fyrir ungan rithöfund að skrifa svo róttæka bók á þeim tíma, en tilhugsunin um það sem hefði getað gerst – að við hefðum getað fylgst með HÓMÓ finna sjálfan sig – er svo kitlandi að það er ekki annað hægt en gráta seinna bindið sem aldrei varð til.

Halldór Óskar er með eindæmum þunglyndur og óhamingjusamur drengur og það er líklega meginástæða þess að bókin er vissulega dálítið leiðinleg. Það er erfitt að finna til gleði við lestur tæplega 300 blaðsíðna sem fjalla eingöngu um þunglyndan ungling og vonbrigði hans í lífinu. En í því liggur samt aðalkostur bókarinnar sem ég tel fullkomlega vanmetinn: þetta er verulega áhrifarík – og ég held nokkuð raunsönn – lýsing á þunglyndi og kvíða og ekki síst þeirri líðan sem oft vill sækja á fólk sem er inni í hinum margumtalaða skáp. Líðan sem verður til þegar persónan finnur sig ekki, passar ekki inn í umhverfið, er öðruvísi, en veit samt kannski ekki alveg af hverju. Ég sá í það minnsta sjálfa mig í Halldóri og fann oft sterka samkennd með honum og það eitt og sér segir mér að þessi bók sé góð, þótt hún sé kannski ekki fullkomin.

Man eg þig löngum er ein allra fyrsta – kannski fyrsta – íslenska skáldsagan þar sem aðalpersónan er samkynhneigð (eða tvíkynhneigð) og það eitt gerir hana merkilega. Hún á fyrir þær sakir skilið að fá stærri sess í íslenskri bókmenntasögu og -umfjöllun en hún hefur hingað til fengið. Til þess að það verði þarf samt að lesa hana og skrifa um hana, því það hefur alls ekki verið gert. (Já, ég veit, ég ætti bara að skrifa um hana sjálf, það kemur að því!) Því lýkur þessu bókmenntahorni dagsins með fyrirmælum: Farið á bókasafn, finnið bókina, lesið hana, talið um hana og skrifið um hana ef þið viljið og kjósið svo. Ekki seinna en núna.

Nýr dagskrárliður: Kynvillta bókmenntahornið

Jæja, enn á ný hefur liðið tæpt ár á milli skrifa á þessari síðu og það er líklega komin hefð fyrir því að hún vakni úr dái á haustin. Í þetta skiptið er þögnin rofin með fyrirheiti um vikulegar uppfærslur og nýjan dagskrárlið: kynvillta bókmenntahornið!

Í kynvillta bókmenntahorninu verða birtar stuttar umfjallanir um íslenska bókmenntatexta frá öllum tímum sem fjalla um samkynja ástir eða þrár af einhverju tagi. Þessar kynningar verða ekki fræðilegar og þeim er ekki ætlað að vera heimild heldur miklu fremur ábending til lesenda, bókmenntafræðinga og annarra sem eru áhugasöm um bækur og hinsegin sögu og menningu. Margir þessara kynvilltu texta eru lítið þekktir og fáir hafa verið ræddir sem hinsegin textar eða út frá hinsegin fræðum eða sögu. Margt (næstum allt, með mikilvægum undantekningum þó) er enn óskrifað hvað varðar samkynja ástir og önnur hinsegin viðfangsefni í íslenskum bókmenntum og bókmenntasögu. Það þýðir alls ekki að engir textar séu til – þvert á móti – þetta svið er einfaldlega að miklu leyti óplægður akur sem býður upp á marga spennandi möguleika fyrir rannsakendur framtíðarinnar. Kynvillta bókmenntahorninu er í og með ætlað að aðstoða þá við að finna sér viðfangsefni.

Áður en lengra er haldið er rétt að skýra í örstuttu máli nokkur lykilhugtök og orð sem ég nota í þessu samhengi. Þegar ég tala um hinsegin bókmenntir á ég við mjög vítt svið bókmenntatexta sem fjalla á einhvern hátt um hinsegin tilveru eða reynslu – það er tilveru eða reynslu sem ekki fellur að gagnkynhneigðum sískynjuðum samfélagsnormum. Undir það falla ástir og ástarsambönd aðila af sama kyni en einnig frásagnir af trans* og intersex persónum og ýmsu öðru. Í kynvillta bókmenntahorninu ætla ég hins vegar að einblína fyrst og fremst á samkynja ástir og þrár og því er fyrirsögnin kynvillt en ekki hinsegin.

Kynvilltur og kynvilla eru orð sem voru notuð í áratugi um það sem við köllum í dag samkynhneigð og samkynhneigt fólk.* Þessi orð voru yfirleitt þrungin neikvæðri og gildishlaðinni merkingu, enda notuð á tímum þegar fordómar í garð þessa þjóðfélagshóps voru miklir. Orðin lifðu ágætu lífi fram undir 1990 en eru nú yfirleitt talin álíka viðeigandi og „negri“ eða „júði“ – sem sagt óviðeigandi. Á því eru þó undantekningar og á undanförnum árum hafa þau öðru hverju heyrst og sést notuð af hinsegin einstaklingum og þá í jákvæðri merkingu, líklega oft í gríni eða léttum dúr. Það er löng hefð fyrir því að minnihlutahópar taki niðrandi orð sem hafa verið notuð í þeirra garð og snúi þeim upp í andhverfu sína – orðið hinsegin og enska orðið queer eru lýsandi dæmi um það. Ég nota orðið kynvilltur hér í og með í slíkri jákvæðri merkingu – sem glaðlegan uppásnúning og orðaleik (hver er ekki kyn-villtur þegar upp er staðið?). Þó kýs ég ekki síður að nota þetta orð af því að þegar um er að ræða bókmenntatexta frá fyrri hluta 20. aldar og fram yfir miðja öld er það einfaldlega mun meira viðeigandi heldur en orðið samkynhneigð þar sem kynvilla var hugtakið sem notað var á þeim tíma (og kynvilla og samkynhneigð merkja ekki alltaf nákvæmlega það sama – en um það get ég skrifað annan pistil). Kynvilltar bókmenntir eru með öðrum orðum hér í þessu bókmenntahorni bókmenntatextar sem fjalla um samkynja ástir og þrár fyrr og nú.

Til að flækja málin enn frekar fer það hvað telst vera hinsegin eða kynvillt algjörlega eftir því um hvaða tíma við erum að tala og hvaða viðmið við notum hverju sinni. Eru kynmök tveggja karla á þjóðveldisöld til dæmis hinsegin? Eða kynvillt? Samkynhneigð? Samkvæmt samfélagsviðmiðum 10. aldar eða 21. aldar? Hvað með frásagnir af náinni vináttu (þar með talið kossum, faðmlögum og ástarjátningum) tveggja karla eða tveggja kvenna á 19. öld, áður en fyrirbærið samkynhneigð var þekkt á Íslandi? Þessu verður ekki svarað í stuttu máli og ég ætla að geyma umræðuna þar til síðar.

Sumir textarnir sem fjallað verður um í kynvillta bókmenntahorninu eru vel kunnir en margir eru lítt þekktir, eins og ég nefndi hér að ofan, og ástæðan fyrir því að ég veit um þá síðarnefndu er fyrst og fremst sú að ég auglýsti eftir þeim fyrir fjórum árum síðan þegar ég var byrjuð að vinna að doktorsrannsókninni. Viðbrögðin við þessari auglýsingu voru mjög ánægjuleg. Fólk úr ýmsum áttum setti sig í samband við mig og benti mér á hitt og þetta og ég kann öllum sem veittu mér ábendingar bestu þakkir fyrir. Nú er komið að því að deila þeim með fleirum.

* Reyndar voru orðin kynvilla og kynvilltur í upphafi 20. aldar notuð á margvíslegan hátt og um ýmis fyrirbæri sem voru bókstaflega kyn-villt, til dæmis orð sem voru notuð í „vitlausu“ málfræðilegu kyni eða þegar „kvennöfn“ voru notuð af körlum og öfugt. Dæmi um þetta má t.d. sjá í dagblöðum (sjá Timarit.is). Því mætti mögulega færa söguleg rök fyrir því að hægt væri að nota orðið kynvilla um trans* og intersex reynslu en það hefur þó ekki verið gert, eftir því sem ég best veit. Hver veit hvað framtíðin ber í skauti sér …